ଆର୍ତ୍ତତ୍ରାଣ ଚଉତିଶା

ଭକ୍ତକବି ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ

(କବି ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ ଓଡ଼ିଆ ରୀତି ଯୁଗ ସାହିତ୍ୟର ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧକ। ତାଙ୍କର ଅଜସ୍ର ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ଭାର ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଭଣ୍ଡାରକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛି। କବିଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ରସ କଲ୍ଲୋଳ’ ସାରସ୍ୱତ ଜଗତର ଏକ ଅମ୍ଳାନ ସୃଷ୍ଟି । ବହୁ ଚଉତିଶାର ରଚୟିତା ସେ । ବାନ୍ଧବୀ ଚଉତିଶା, କମଳାକାନ୍ତ ଚଉତିଶା, ରାଧାକୃଷ୍ଣ ଚଉତିଶା, ଅମୃତନିଧି ଚଉତିଶା, ନବଘନ ଚଉତିଶା, ସ୍ନାନ ସ୍ମରଣ ଚଉତିଶା ପ୍ରଭୃତି ୧୮ଟି ଚଉତିଶା ତାଙ୍କର ରହିଛି । କବିଙ୍କର ଅନବଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ‘ଆର୍ତ୍ତତ୍ରାଣ ଚଉତିଶା’ । ଅନେକ ଏହାକୁ ‘କୃପାସିନ୍ଧୁ ଜଣାଣ ଚଉତିଶା’ ଭାବେ ଅଭିହିତ କରିଥା’ନ୍ତି। ପଦ ସରଳ, ସାବଲୀଳ, ଭାଷା ମଧୁର ଓ ମନୋମୁଗ୍‌ଧକର ।)

କଠିନ ଶବ୍ଦ – ଅବଲୋକନ-ଦେଖି, କୃପା-ସରିତ-ପତି- କୃପା ରୂପକ ନଦୀର ସ୍ୱାମୀ ଅର୍ଥାତ୍ କୃପାସିନ୍ଧୁ । (୨) ଖିଳ-ଜଗତ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୋଦରେ – ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରୂପକ ଉଦର, ଖଗ-ପକ୍ଷୀ, ତିଳକ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାନ୍ତ- ସ୍ୱାମୀ ଅର୍ଥାତ୍ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଭଗବାନ, ଖେଦ-ଦୁଃଖ, ରତ୍ନାକର- ସମୁଦ୍ର, ଗ୍ରାହ-କୁମ୍ଭୀର, ରଥାଙ୍ଗ-ଚକ୍ର । (୪) ମହିମା-ଅକୂପା- ମହିମା ସମୁଦ୍ର, ଘଟ-କୁମର – ଅଗସ୍ତି ।

ଭାବାର୍ଥ- (୧-୪) କରୁଣାସାଗର ଭଗବାନଙ୍କ ବଦନକୁ ଅବଲୋକନ କରି କେଉଁ ଏକ କରମହୀନ ଜନଟିଏ କାକୁସ୍ତଭରା ଅନ୍ତରରେ କରଯୋଡ଼ି ଗରୁଡ଼ ସ୍ତମ୍ଭ ନିକଟରେ ଗୁହାରି ଜଣାଉଛି- ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, କରୁଣାସିନ୍ଧୁ ହୋଇ ଏ କର୍ମହୀନ ଜନକୁ କାହିଁକି ଦୟାରୁ ବଞ୍ଚିତ କଲ, ମୁଁ ଏହାକୁ ବିଚିତ୍ର ମଣୁଛି ।

ଏ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ମୋ ସମାନ କର୍ମହୀନ ଜନ ନାହିଁ । ହେ ଖଗତିଳକ କାନ୍ତ ମହାପ୍ରଭୁ, ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ହୋଇ କହୁଛି, ମୋର ଦୁଃଖ-ସାଗରକୁ ଖଣ୍ଡିଲ ନାହିଁ। ଏ ସଂସାରରେ କାହାର କେଉଁ ବିପଦ ବା ଖଣ୍ଡିନାହଁ ? ମୋ ବଳକୁ କିନ୍ତୁ ବିଚିତ୍ର ଆଚରଣ କରୁଛ।

ଗଜରାଜକୁ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ କୁମ୍ଭୀର ଗ୍ରାସ କଲାବେଳେ, ସେ ତୁମକୁ ଆର୍ତ୍ତକଣ୍ଠରେ ହେ ଆଦିମୂଳ ରଖ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା । ହସ୍ତୀର ଦୁଃଖକୁ ଦୂର ପାଇଁ ଚକ୍ର ପେଷି ନକ୍ରକୁ ନାଶ କଲେ-। ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଗ୍ରାହକୁ ମାରି ଗଜକୁ ଦୁର୍ଗତିରୁ ତାରଣ କଲ । ହେ ଗରୁତ୍ମାନ- କେତନ, ମୋ କର୍ମକୁ ହୀନ କଲ, ମୋତେ ନିରାଶ କଲ ।

ହେ ଘନଶ୍ୟାମ, ଘନବିପଦ ବିନାଶନ, ମୋ ମନରେ ବିଚାର ଆସେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା-ସମୁଦ୍ର ଯାହା ପ୍ରତି ସଦୟ ଥାଏ, ତା’ ପ୍ରତି ଘୋର ବିପତ୍ତି ଛାର । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଏ କଥା ମନ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା। ମୋର ଦୁଃଖ ଅସୀମ । ଅଗସ୍ତି ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୋଷିଲା ପ୍ରାୟ, ତୁମେ ମୋର ଦୁଃଖ ସାଗରକୁ ଅଗସ୍ତି ହୋଇ ଶୋଷି ଦିଅ ।

ଭାବାର୍ଥ- (୫-୧୦) ନିରକ୍ଷ ଜନର ନିସ୍ତାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରହରଣ (ଅସ୍ତ୍ର) କର କମଳରେ ଧାରଣ କରିଛ । ନିଧନ ସମୟରେ ନିରକ୍ଷ ଜନରେ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହୃଦୟ ହେଉଛ । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ନୀଳାଚଳରେ ତୁମେ ଥିବ, ଏଇଠି ନିରକ୍ଷ ଜନ ନାଶ ଯିବ । ଭୁବନ ମଧ୍ୟରେ କିମିତି ଏହା ଶୁଭିବ ?

ଚତୁର୍ବଗ ଯାହାଙ୍କର ପରିଚାର, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯାହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକାରୀ, ଯାହା ମୁଖ ଚାହିଁଲେ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମୁଁ ଭୃତ୍ୟ, ଭିକାରି । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଏହି କଥା ସବୁ ଚିତ୍ର ବା ଛଳନା ନୁହଁ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ଚଉଦଭୁବନ ପ୍ରାଣୀ ଚକିତ ହୋଇଯିବେ । ହେ ମହାବାହୁ, ନୀଳଶୈଳ ଚୂଡ଼ାମଣି । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ ।

ହେ ପ୍ରଭୁ, ସକଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି ତୁମ ପାଦ ପଦ୍ମରେ ନିରନ୍ତର ଭରସା କରିଛି । ଦୁଃଖ ସାଗରରେ ପଡ଼ି ମରିବା କାଳରେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛ । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ତୁମ ବିନା ଏ ସଂସାରରେ ମୋର କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସାହା ନାହିଁ । ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, ସତ୍ୟ କହୁଛି । ଏତେ ବେଳକୁ ତୁମେ ହିଁ ମୋର ସାହା ଭରସା ।

ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ବିଧାନ ପାଇଁ ତୁମେ ପୃଥିବୀ ମାଟିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ । ସେହି ହେତୁରୁ ତୁମେ ଜଗତର ନାଥ । ଜଗତ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ କି କାରଣରେ ଅନାଥ ହୋଇଛି ? ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଜଗତର ନାମ ବହନ କରିବ ଅଥଚ ଜନଙ୍କ ଦୁଃଖ ସହିନି ଏହା କିପରି ହେବ ? ନିଜେ ଜଗତପତି ହୋଇ ଯଦି ଅନୀତି କରିବ, ତେବେ ଆଉ କିଏ କାହା ଆଗରେ କହିବ ?

ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଆରତ ଭଞ୍ଜନ ଶ୍ରୀହରି ବୋଲି ଏ ଚଉଦଭୁବନ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତି ଅଛି, ଅଥଚ ମୁଁ ଭାବୁଛି ମୋତେ ଭଗବାନ କାହିଁକି ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି ? ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ବିପଦରେ ପଡ଼ି ଗର୍ଭିଣୀ ହରିଣୀ ତୁମକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା । ଡାକିବା ମାତ୍ରେ ତା’ ବିପତ୍ତିକୁ ହରଣ କଲ । ହେ ଶ୍ରୀପତି, ମୋ ପ୍ରତି କାହିଁକି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହେଉଛ ?

ମୋ ପ୍ରତି ତୁମେ ମନରେ ଯଦି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବ ଅଛି, ତେବେ ମୋତେ କୁହ, ମୁଁ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେବି । ତା’ ହେଲେ ତୁମେ ଯେଉଁ କରୁଣାନିଧିର ନାମକୁ ବହିଛ, ତ୍ରିଭୁବନରେ ଏଣିକି ତୁମର ନିର୍ଦ୍ଦୟ ନିଧି ନାମ ପ୍ରକଟ ହେବ । ସେ ମହାପ୍ରଭୁ, ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଥିବେ ଅର୍ଥାତ୍ ନାଗରାଜା, ଦେବତା, ପବନ ପ୍ରଭୃତି ଯିଏ ଯାହାର ସତ୍ୟକୁ ଭାଙ୍ଗିବେ । ତୁମେ ଯଦି ସତ୍ୟକୁ ଭାଙ୍ଗିବ, ଅନ୍ୟମାନେ ଭାଙ୍ଗିଲେ କ୍ଷତି କ’ଣ ?

ଭାବାର୍ଥ- (୧୧-୧୫) ସାମାନ୍ୟ ମାତ୍ର ବିଳମ୍ବ ନ କରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସଙ୍କଟରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲ । ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରକେ ସୁଦାମାର ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭଞ୍ଜନ କଲ। ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ମୋତେ କରୁଣା କଟାକ୍ଷରେ ଚାହଁ, ମୋତେ ସାମାନ୍ୟ କରୁଣା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାହିଁଲେ ତୁମର ମହିମା ସାଗରର ସୁଖ ସୀମା ଟଳିଯିବକି ? ମନକୁ ମୋର ଏପରି ବିଚାର ଆସୁଛି ।

ହେ ଗୋସାଇଁ, ମନ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସ୍ଥିର କରି ପାରୁନାହିଁ । କେଉଁ କାରଣରୁ ମୋତେ ନିରାଶ କରୁଛ ? ଠାକୁର ହୋଇ ଭୃତ୍ୟଠାରେ ଯେବେ ଏହିଭଳି ଆଚରଣ କରିବ, ତେବେ କାହା ଆଗରେ ଆଉ ଦୁଃଖ କହିବି ? ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ମୋର ଅତିଶୟ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ମୋତେ ଅନ୍ତର କରି ଦେଉଛି କି ? ଏ ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ପଦ୍ମପାଦ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରତିକାର ନାହିଁ ।

କାହିଁ କେତେ ଦୂରରେ ଥାଇ ଗଜ ଡାକ ଦେଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଡାକିଲା । ଶ୍ରବଣ ଡେରିକରି ଥିଲ, ଶୁଣିଲ । ଅଥଚ ମୁଁ ଆଖି ଆଗରେ ଥାଇ ଡାକୁଛି, କର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ କରି ଦେଇଛ । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଜଗତରେ ଡାକ ପଡ଼ୁଛି ଯେ, ଡାକିଲେ ତୁମ କର୍ଣ୍ଣକୁ ଶୁଭୁନାହିଁ । ମୋର ବିପଦକୁ ଦେଖି ତୁମେ ଭୟ ପାଇଗଲ କି ? ସେଥିପାଇଁ ବୋଧେ ଶୁଣୁନାହଁ ?

ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଜଗତରେ ତୁମ ବିନା ଆଉ କିଏ ଅଛି ଯେ, କାହା ଆଗରେ ଦୁଃଖ ଜଣାଇବି ? ବିଷଦାର୍ଣ୍ଣବ (ବିଷାଦ ସାଗର)ରେ ଭୃତ୍ୟ ତୁମ ପରି ଭାସୁଛି । ହେ ଚକ୍ରଧର, ଏହାକୁ ପରିହାସ ବୋଲି ଭାବନାହିଁ । ଏ ଜୀବ ନାଶ ନ ଯାଉ । କରୁଣା ନାବ ଦେଇ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରି ଧର ।

ହେ ମହାବାହୁ, ମୋ ବିପଦ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ରାହୁକୁ ଶ୍ରୀମୁଖରେ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛ-। ଆର୍ତ୍ତଜନ ଆର୍ତ୍ତରେ ଡାକିଲେ ମୁଁ ତାହାକୁ ସହି ପାରେ ନାହିଁ । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଏ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ମୋ ପରି ଆର୍ତ୍ତଜନ କିଏ ଅଛି, ତୁମେ ତ ଆର୍ତ୍ତତ୍ରାଣ । ହେ ଚଉବାହା, ତୁମ ପ୍ରତି ମୋ ମନରେ ଆଉ ବିଶ୍ୱାସ ଆସୁନାହିଁ ।
 

ଭାବାର୍ଥ- ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ତ୍ରିତାପ ହରଣକାରୀ ତ୍ରିଭୁବନ ଈଶ୍ୱର, ପତିତ ଜନର ତ୍ରାଣକର୍ତ୍ତା । ଯେ ହେତୁ ମୁଁ ପତିତ, ମନରେ ମୋର ନିରନ୍ତର ଭରସା ଆସୁଛି, ହେ କରୁଣାମୟ ମହାପ୍ରଭୁ, ଏ ଦୀନଜନକୁ ତ୍ରାହି ନ କଲେ, ମୁଁ ଭାସିଯିବି । ତୁମର ଯେଉଁ ଦୀନବନ୍ଧୁ ନାମ ପତାକା ଉଡ଼ୁଛି, ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଅ ।

ହେ ପ୍ରଭୁ । ପଦ୍ମବନ ପ୍ରାୟ ଓ ମେଘ ଦେହରେ ବିଜୁଳି ପରି ମନଟା ବାରମ୍ବାର ଅଥୟ ହୋଇ ଉଠୁଛି । ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଠାରେ ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଆଶା କରିଥିଲି, ସେ ପ୍ରଭୁ ମୋ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହୋଇଛନ୍ତି । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ତୁମ ବିନା ଏ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ କିଏ ଅଛି ଯେ ମୋତେ ଥୟ କରିବ-? ଯାହାର ଆଜ୍ଞାରେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ପ୍ରଭୃତିର ପ୍ରଳୟ ଘଟେ, ସେହି ଭଳି ପ୍ରଭୁ ମୋତେ ରଖିଲେ ନାହିଁ-।

ତୁମକୁ ଦୟାସାଗର ବୋଲି ଦମ୍ଭ ଛାଡ଼ି ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲି । ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ଦେଇପାରେ, ସେଇଭଳି ପ୍ରଭୁ ମୋ କର୍ମରେ ଦୁଃଖ ହିଁ ଦେଇଛନ୍ତି । ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦୟା ମୋ ପାଇଁ ଦୁସ୍ତର। ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଚଉଦ ଭୁବନରେ ତୁମର ଦୀନବନ୍ଧୁ ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି । ଦେଖୁ ଦେଖୁ ମୋର ଦୁର୍ଗତି ପ୍ରବଳ ମାତ୍ରାରେ ବଢ଼ୁଛି । ମୁଁ ଦୁଃଖପାଇଲେ କାହାକୁ ତ୍ରପା (ଲଜ୍ଜା) ହେବ ?

ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ପଦ୍ମମୁଖ, ଦୁଃଖକୁ ମନରେ ଧରି ବଞ୍ଚିଛି । ଦାରୁଣ ମୂର୍ତ୍ତି ଧରି ସକ୍ରୋଧ ବଶତଃ ମୋର ବିଷାଦକୁ ନାଶ କର । ଯାହାର ନାମ ଧରି ଧ୍ରୁବ, ପ୍ରହଲ୍ଲାଦ ନିସ୍ତରିଛନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନାମ ଧରି ମୁଁ ବା କାହିଁକି ନିସ୍ତାର ପାଇବିନି ? ଏଇ ଭରସାରେ ଦିନରାତି ତୁମକୁ ଆଶା କରୁଛି ।

ଯେତେବେଳେ କିଛି ସଙ୍କଟ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରକୁ ପେଷି ତାକୁ ବିନାଶ କରିଥାଅ । ଏବେ କେଉଁ କାରଣରେ ଚକ୍ରକୁ ପେଷି ମୋର ଦୁଃଖସଙ୍କଟକୁ ବିନାଶ କରୁନାହଁ-। ମୁଁ ଜାଣିଲିଣି ଯେ ନିଶ୍ଚୟ ଏ ନିରକ୍ଷ (ନିରେଖ) ନାଶଯିବ । ହେ ହୃଷୀକେଶ, ମୁଁ ନାଶ ଗଲେ, ତୁମର କି ଅବା ପୌରୁଷ (ପଉରୋଷ) ହେବ ? ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ବିଳମ୍ବ ନ କରି କଦମ୍ବ ନରପତିକୁ ନିସ୍ତାରିଥିଲ, ନିଧନ (ମୃତ୍ୟୁ) ସମୟକୁ ଏ ନିରକ୍ଷ ଜନଠାରେ ଏବେ କାହିଁକି ନିସ୍ତାରିବାରେ ବିଳମ୍ବ କରୁଛ ?

ଭାବାର୍ଥ- (୨୧-୨୫) ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ହେ ଆଦିମୂଳ, ସକଳ ଆଶାକୁ ପରିହାର କରି ତୁମ ପାଦତଳେ ଶରଣ ପଶିଛି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ ତ ମୋ ପ୍ରତି ଘୋର ଅବିଚାର କରୁଛ । ଘୋର ସଙ୍କଟରେ ମୁଁ ପଡ଼ିଛି । ପରାପର ତୁମର ନାହିଁ । ହେ ଗୋସାଇଁ ତୁମେ ପରମ ଦୟାଳୁ । ପତିତପତି ହୋଇ ମୋ ଭଳି ପତିତ ଜନ ପ୍ରତି କାହିଁକି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହେଉଛ ?

ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ୍ଭ ଶ୍ରୀଚରଣରେ ମୋର ଯେତେ ଭରସା ଅଛି, ତାକୁ ଫେଡ଼ି କରି କେତେ କହିବି । ପ୍ରଭୁ, ତୁମ୍ଭେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, ସବୁ ଜାଣି ମଧ୍ୟ ମୋତେ କାହିଁକି ଦୂର କରୁଛ ? ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରା କରିଛି, ତୁମ ହସ୍ତରେ ତରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଛି । ହେ ଅନନ୍ତ ଶୟନକାରୀ, ଦୀନବାନ୍ଧବ ହୋଇ ନିରକ୍ଷ ଜନକୁ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛ ।

ତୁମ ପଦ୍ମପାଦକୁ ଚାହିଁ ସର୍ବଦା ମୋ ହୃଦୟରେ ଉଲ୍ଲାସ ଭାବ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ । ମୋର ଆଶା ରହିଛି, ବିଷମ ସମୟରେ ମୋ ପକ୍ଷପାତରେ ପ୍ରତିକାର କରିବ । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ବିଷମ ସଙ୍କଟ ପଡ଼ିଲା, ଅଥଚ ଚକ୍ର ଆଦୌ ଭେଦ କଲା ନାହିଁ । ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟକୁ ବିନାଶ କରିବାରେ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ କ’ଣ ବକ୍ର ହୋଇଗଲା ।

ପୃଥିବୀର ଭାରାକୁ ନିବାରଣ କରିବା ପାଇଁ, ପତିତମାନଙ୍କୁ ନିସ୍ତାରଣ କରିବାକୁ ଓ ଭୃତ୍ୟଜନକୁ ତାରିବା ପାଇଁ ଭାବରେ ନୀଳକନ୍ଦରେ ବିଜେ କରିଛ । ହସ୍ତରେ ତୁମର ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଶୋଭା ପାଉଛି । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଭକ୍ତ ବତ୍ସଳ ତୁମରି ବାନା, ଭବ-ଭୟକୁ ବଜ୍ରସେହ୍ନା (କବଚ) ସ୍ୱରୂପ । ଏ ଭବ ସାଗରରେ ଏ ଭୃତ୍ୟ ଯେବେ ଭାସିଯିବ, ତେବେ ସେ ନିନ୍ଦା ତୁମକୁ ହିଁ ଲାଗିବ ।

ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ତୁମେ ଅନ୍ତର କଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ବିନା ମୋର ଅନ୍ୟ କେହି ସାହା ନାହିଁ । ମୃଗା ଧୃତ ଚାତକ, ମେଘ ଜଳକୁ ଚାହିଁଥିବା ଚକୋର ଓ ଜଳ ବିହୀନ ମୀନ ପରି ମୋ ଜୀବନ । ମୋତେ ଯଦି ତୁମେ ଦୟା ନ କରିବ, କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମୋ ଜୀବନ ରହିବ ନାହିଁ-। ହେ ମହାବାହୁ, ମୁଁ ମହତର ସହିତ କହୁଛି, ଏ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ସଂଶୟ ରହିବ ।

ଭାବାର୍ଥ- (୨୬-୩୦) ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ଯେଉଁ ନାମକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମରଣ ଭୟ ରହେ ନାହିଁ, ଦଣ୍ଡଧରଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଭୟ ନ ଥାଏ, ଯିଏ ଜଗତ ନିସ୍ତାରଣକାରୀ ଅଥଚ ମୋ ବିପଦ ବେଳେ ଏଡ଼େ ନିଷ୍ଠୁର ହେଉଛ । ଏ ସଂସାରରେ ଜିଇଁବାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କିଛି ନାହିଁ । ମରଣରେ ହିଁ ସୁଖ ଅଛି । ଯିଏ ସମସ୍ତ ଚାରିବର୍ଗରେ ଅଧିକାରୀ, ତା’ର ସେବକ ଏତେ ଦୁଃଖ ପାଉଛି ।

ଯାହାର ପାଦପଦ୍ମର ସ୍ପର୍ଶରେ ପାଷାଣ ନର ପାଲଟି ଯାଏ, ଯାହା ନାମରେ ଶୋକ, ଦୁଃଖ ଓ ପାପ ଦୂରୀଭୂତ ହୁଏ, ରଙ୍କଙ୍କ ପରି ତାଙ୍କର ଭୃତ୍ୟ ହେବା ଭାଗ୍ୟର କଥା । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ରମା ବା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯାହାର ପ୍ରିୟବତୀ, ଯିଏ ସ୍ୱର୍ଗ, ମର୍ତ୍ତ୍ୟ, ପାତାଳ- ଏ ତିନିପୁରରେ ଅଧିପତି, ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଏ ସମାନ୍ୟ ଉତ୍ତର ସୁନ୍ଦର ହେଲା ନାହିଁ । ଏହା କ’ଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ରୀତି ?

ଲଲାଟର ଲିଖନ କେ ଆନ କରିପାରିବ ? ହେ ରମାପତି, ଏମିତି କ’ଣ ଆଜ୍ଞା ହେବକି, ତୁମ୍ଭକୁ ଠାକୁର ଭାବେ ମାନି କର୍ମକୁ କାହିଁକି ଆଦରିବା ? ହେ ମହାପ୍ରଭୁ ଏ ସଂସାର ଏକ ଲୀଳାଖେଳ । ଲୂତାସୂତା (ବୁଢ଼ିଆଣି ଜାଲ ବା ସୂତା) ପ୍ରାୟ କ୍ଷଣିକ ମଧ୍ୟରେ ସଂହାର ହୋଇଯାଏ । ହେ ମହାବାହୁ, ଲୋକର କର୍ମକୁ ଏହି କଥା ଘଟିଥାଏ । ଏମିତି ବିଚାର ମନକୁ ଆସେ ।

ଗୁରୁ ସାନ୍ଦୀପନିଙ୍କ ପାଇଁ ବିଚିତ୍ର କଥାଟିଏ କରିଛ । ଆଜ୍ଞାମାତ୍ରକେ ନିମିଷକ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଯମପୁରରୁ ଆଣିଲ । ରାବଣ ଅମର ବର ପାଇ ସଂସାର ବାସୀଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରିବାରୁ ତୁମେ ତାକୁ ବିନାଶ କଲ । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ବିଷମ ସଙ୍କଟ ମଧ୍ୟରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର । ଏ ଦୁଃଖପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସାରରୁ ପାର କର । ତୁମେ ତ ବିଶେଷେ ବାଞ୍ଛାନିଧି । ଲୋକର ବାଞ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣକର ବୋଲି ତୁମର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ରହିଛି । ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ କର ।

ଶେଷଦେବ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର ତଥା ଦେବଗଣ, ଶୁକ, ସନକ ଓ ସନାତନ ପ୍ରଭୃତି ମୁନିୠଷିବୃନ୍ଦ ଯାହାଙ୍କ ପାଦ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ମୁଁ ଦାସପଣରେ କୋଟି ଲକ୍ଷ ଅଂଶରେ ବି ଭାଜନ ହେବି ନାହିଁ । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଶରଣ ରକ୍ଷଣ, ତେଣୁ ତୁମ ଉପରେ ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା ଅଛି । କର୍ଣ୍ଣରେ ଶୁଣିଛି, ତୁମେ ସୁମେରୁ ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଧୂଳି କରିଦେଇପାରୁଛ । ମୋର ଦୁଃଖକୁ ସେମିତି କାଟିଦିଅ ।

ଭାବାର୍ଥ- (୩୧-୩୪) ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ତୁମ୍ଭ ଭରସା ପାଇବା ଶୁଣି ବିଶ୍ରାମ ନେବା ଆଶାରେ ତୁମ୍ଭ ଶ୍ରୀଚରଣ ସେବା କରିଛି । ତୁମେ ତ ସୁଖର ସାଗର କିନ୍ତୁ କେଉଁ କାରଣରେ ମୋତେ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଭସାଇ ଦେଉଛ ? ଶୋକ-ସାଗରକୁ ତରିବା ପାଇଁ ତୁମ୍ଭ ଦୁଇପାଦକୁ ମୁଁ ସେବା କରିଛି। ହେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଲାଞ୍ଛନ, ମୋ ପ୍ରତି କରୁଣା କଟାକ୍ଷରେ ଚାହିଁ ଦୁଃଖକୁ ମୋର ଦୂର କର ।

ପ୍ରଭୁର କୋପକୁ ଡରି ସେବକ ଯଦି ଭରସି କରି କିଛି ନ କହିବ, ତେବେ ହେ ମହିମା ମେରୁ, ଏ ଦୁଃଖ ସାଗରରୁ ସେ କିମିତି ତରିବ ? ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ସର୍ବଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ଗୋସାଇଁ, ତୁମ ହୃଦୟରେ ସକଳ ଜୀବ ପୂରି ରହିଛନ୍ତି । ସେବକର ଦୁଃଖ ଜାଣି ତା’ ପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ ନ ହେଲେ ସେ କିପରି ବଞ୍ଚିବ ?

ମୋର ହୃଦୟରେ ଏହି ଭରସା ଅଛି ଯେ, ତୁମ୍ଭର ମହିମାରୁ ଏହି ଭବସାଗରରୁ ପାର ହେବି । ହେ ମହିମାମେରୁ, ସାଂସାରିକ ଆସକ୍ତିରେ ମୋର ମନ ବୁଡ଼ିଯାଉଛି । ତେଣୁ ସଂଶୟ ଭାବ ଜାତ ହେଉଛି । ମୋ ପ୍ରତି କରୁଣା କର । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, କର୍ମ ମୋର ବଇରି ହୋଇଛି, ହୃଦୟ ମୋର ହେଲା ନାହିଁ । ତୁମ୍ଭେ ହିଁ କର୍ମର ହେତୁ । ତେଣୁ ହେ ଦଇତାରି, ଦମ୍ଭ ପଣରେ ତୁମ୍ଭକୁ ଗୁହାରି ଜଣାଇଲି ।

ହେ କ୍ଷମାସାଗର, ତୁମ୍ଭକୁ ଏହି କଥା ସବୁ ଜଣାଇଲି । ତୁମ୍ଭରି ଧ୍ୟାନରେ ଗୁଣଗାନରେ କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମନ ଲାଗୁନାହିଁ । ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ମନରେ ଯଦି ଦୁଃଖ ବା କ୍ଷୋଭ ନ ଥା’ନ୍ତା, ତେବେ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ତୁମ୍ଭର ନାମକୁ ଛାଡ଼ି ଥାଆନ୍ତିକି ? ଏ ଦୀନ ପାମର ଭବ ସାଗରକୁ କାହିଁକି ଡରନ୍ତା ?